GENERİKA-PATENT YASALARI

AIDS hastaları bu davayı bekliyor

METE KIZIK

17 Mart’ta Papa 16. Benedict‘in Kamerun’u ziyaretinde gazetecilere “Kondom, AIDS’le mücadelede sorunu çözmez” demesi dünyada geniş tepkilere yol açmış ve alay konusu olmuştu. Eleştiriler, Benedict’in kondom bile gerek duymayacak bir yapıda olduğundan tutun da, “bir AIDS’liyle kondomsuz cinsel ilişkiye girse de dünyanın kaç bucak olduğunu anlasa” dileklerine kadar geniş bir yelpazeye uzandı.

Anti AIDS kampanyalarının temelini kondom oluşturuyor. Diğer yandan AIDS hastalarının tedavisinde çok önemli bir yer tutan “Generika” ilacı. Bu ilacın fiyatı yüksek ve Alman Bayer şirketinin patentinde Hindistan’da üretiliyor. Hindistan’da açılacak olan bir davayla yine dünya kamuoyunun gündemine oturmak üzere.

AIDS son kırk yılın insanlık belası. Sadece Güney Afrika’da 5.4 milyon AIDS’li var. Hastalıkta kullanılan ilacın yıllık masrafı 90 doları buluyor. Ancak aynı durum “markalı ilaç”la ve özel hastanelerde yapılınca 12 bin dolarlık bir maliyet oluşuyor!.. Bir yanlışlık yok... Yanlışlık tekellerin kar hırsında, yanlışlık insanı hiçe sayan uluslararası patent yasalarında...

Savunucularına göre neo liberal küreselleşme, özellikle az gelişmiş ve geri bıraktırılmış ülkelerde demokrasi, insan hakları, sosyal adalet, eğitim, kadın hakları, teknoloji sağlık ve alanında büyük yararlar sağlayacaktı. (Yerseniz!)

Oysa Dünya Ticaret Örgütü (WTO), Dünya Ekonomik Forumu (WEF), Dünya Bankası (WB), Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS), Ticaretle Bağlantılı Fikir Mülkiyet Hakları (TRIPS) gibi yapılar başka bir dünyanın önündeki engel kurumlar. Bu kurumlardan TRIPS’ın patent yaptırımı, AIDS hastalarının tedavisinde sorunlar yaratıyor.

Nedir bu TRIPS?

1995 yılında WTO bünyesinde birçok birimler oluşturuldu. Aynı yıl GATS anlaşmaları dünya ticaretinde firmalar ve sermayenin önündeki tüm engelleri kaldırmak için imzalanır. Yani, Alman arabası Volkswagen Kongo’da satılacak. Bu satışta gümrük ödenmeyecek. Firma için vergi indirimi, lojistik destek sağlanacak. Karşılığında; hiçbir şey üretemeyen, açlıkla boğuşan Kongo, sözüm ona gümrük duvarı olmadan ihracat yapabilecek.

Yine bu anlaşmalar sayesinde telekomünikasyon, eğitim, sağlık içme suyu gibi yaşamsal alanlarda da özelleştirmeler yapılır. Bu durumda Brezilya, Meksika, Peru, Türkiye, Kolombiya başta olmak üzere bir çok ülkenin kaynakları batılı şirketlerin eline geçiyor. Sömürülen ülkelerin yer altı ve yer üstü kaynakları şirketlerinin karı için talan ediliyor. Bu arada sömürgeler oluşturdukları yardım fonlarıyla bu ülkelerde musluk, okul, kilise, cami, hastane yapıyorlar, göz boyuyorlar. TRIPS de şirketlerin patent haklarını savunan yapı olarak bir çok uluslararası anlaşmaları hazırladı.

Bu oyuna karşı çıkışlar da olmuyor değil. Örneğin Mandela‘nın devlet başkanlığı döneminde Güney Afrika’da, yeni bir anayasa yapılır. Maddelerden biri de olağanüstü durumlarda uluslararası patent yasalarının askıya alınabileceğini öngörür.

BİNLERCE İNSAN ÖLEBİLİR

Ülke halkının neredeyse yüzde 10’unun AIDS’li olduğu ülkede bu yasa gereğince Bayer’in “patent hakkı”nın pabucu dama atılır, Hindistan’dan binlerce kutu Generika ithal edilir.

Ancak Bayer’in itirazları hemen yükselir:

“Biz bu ilaç için çok para harcadık. İlaç fiyatının bu kadar ucuza satılmasıyla şirketimiz zarar ediyor, araştırmalarımıza devam edemez duruma düşüyoruz.”

Bayer firması, bu ilaç ve ARGE çalışmaları için devletten yüklü oranda yardım görmekte. Üstelik reklam ve pazarlama için yaptıkları harcamanın kat be kat fazlasını çoktan kazandılar. TRIPS yasaları gereği AIDS’le mücadelede hayati önemi olan bu ilacın patent koruması 2022 yılında bitecek.

Manzaranın genel görüntüsü böyle.

Şimdi bu durumun Hindistan’daki manzarasını açalım. Bayer bu ilacı Yeni Delhi’deki Cipla şirketiyle üretiyor. Şirket, dünya çapında kullanılan Generika’nın yüzde 70’ini ihraç ediyor. Ancak, şirketin sadece üretim hakkı olduğu, satış yapamayacağını iddia eder Bayer ve dava açar. Yakında duruşmalarına başlanacak olan bu dava şimdiden sağlık alanında kaygılara yol açıyor. Çünkü Bayer’in talep ettiği yüksek fiyatla Generika’nın satılması durumunda binlerce AIDS hastası ilacı alacak parası olmadığından yaşamlarını kaybedecek. Hindistan Halk Sağlığı Hareketi sözcüsü Amit Sen Gupta şunları söylüyor: “Bayer’in bu davası sadece Hindistan’da değil, dünyanın dört bir yanındaki yoksul hastaların ilaca ulaşamayacak. Firma bu davayla TRIPS anlaşmalarını da aşan bir yaklaşım içinde.”

Hindistan hükümeti WTO’nun tüm baskılarına karşın 2005’e dek TRIPS anlaşmalarını imzalamadı. Parlemonto sağlık alanında birçok maddeyi anayasasına koyduktan sonra kabul etti. Bereket uluslararası yasalar gereğince anayasal düzenlemeler, TRIPS anlaşmaları karşısında bir üstünlük veriyor.

Bayer’in ille de daha fazla para istemiyle açtığı söz konusu dava bugünlerde başlıyor. Eğer firma lehine bir karar çıkarsa bundan on binlerce kişi etkilenecek... Peki bu durumda şirket insanların ölmesine yol açmış olmayacak mı? Ayrıca hem evrensel hukuka hem de vicdana uyuyor mu bu durum?